Najważniejsze daty
- 1352 - pierwsza wzmianka o wsi Czacz: Michał z Czacza bierze udział w konfederacji szlachty wielkopolskiej.1
- 1401 - pierwsza wzmianka o parafii w Czaczu i o jej plebanie, Wilhelmie.2
- 1510 - opis parafii w spisie beneficjów: kościół św. Michała, do parafii należą Czacz, Brońsko i Przysieka Polska.3
- 1598 - od tego roku zachowały się księgi metrykalne parafii.4
- 1653 - Wojciech Gajewski, dziedzic Czacza, przebudowuje i podwyższa gotycki kościół.5
- 3 czerwca 1668 - konsekracja kościoła przez biskupa Macieja Mariana Kurskiego.67
- 1793 - po drugim rozbiorze Czacz znajduje się w zaborze pruskim.8
- 1866-1910 - proboszczem jest ks. Jan Wiśniewski, społecznik i działacz kółek rolniczych.9
- 1906-1907 - dzieci w Czaczu biorą udział w strajku szkolnym w obronie nauki religii po polsku.10
- 1914-1918 - na frontach I wojny światowej ginie co najmniej 35 parafian.11
- 1918-1919 - parafianie walczą w Powstaniu Wielkopolskim, m.in. w kompanii śmigielskiej.12
- 1945 - poza parafią umiera ostatni przedwojenny proboszcz, ks. Kazimierz Pankowski.13
- 1947-1979 - parafią kieruje ks. Milan Kwiatkowski, więzień Dachau.14
- 2005 - probostwo obejmuje ks. Piotr Markiewicz.15
- 2015-2016 - wymiana okien w kościele.16
- 2017 - remont dachu wieży, nowy krzyż na wieży.17
- 2018 - jubileusz 350-lecia konsekracji kościoła: misje parafialne i wizyta abp. Stanisława Gądeckiego.1819
- 2021 - groby powstańców wielkopolskich na cmentarzu parafialnym zostają oznaczone Krzyżami Powstania Wielkopolskiego.20
- 2026 - 1 sierpnia proboszczem zostaje ks. Robert Bach.21
Średniowieczne początki
Czacz leży około 3 km na północny wschód od Śmigla. Pierwszy raz pojawia się w źródłach w 1352 roku, kiedy Michał z Czacza wziął udział w konfederacji szlachty wielkopolskiej. W 1358 roku król Kazimierz Wielki skonfiskował fortalicjum Czacz, które należało do Jana, brata wojewody poznańskiego Maćka Borkowica.22
Od przełomu XIV i XV wieku wieś należała do rodu, który od jej nazwy nazwał się Czackimi. Czacz był podzielony między kilku współwłaścicieli - w 1510 roku zapisano go jako „wieś trzech panów”, z których każdy miał swój folwark.23 Czaccy pieczętowali się herbem Świnka.24
Parafia w Czaczu jest poświadczona w 1401 roku, razem z pierwszym znanym z imienia plebanem, Wilhelmem.25 Ten sam rok jako datę pierwszej wzmianki o kościele podawała dawna strona parafii.26 W XV wieku źródła wymieniają kolejnych plebanów: Wielisława (1406), Jana z Wróblewa (1426), Wincentego (przed 1447), Wojciecha (1473) i Marcina, którego w 1493 roku przedstawili na to stanowisko Czaccy jako współpatroni kościoła.27 Pełniejsza lista duszpasterzy jest na stronie „Proboszczowie”.
Z tamtych lat zachowało się kilka drobnych, ale ciekawych spraw. W 1442 roku biskup poznański Andrzej zwrócił klasztorowi cystersów w Przemęcie dziesięcinę z Czacza. W 1454 roku Katarzyna, wdowa po Zygmuncie Korzboku, zapisała czynsz na utrzymanie altarii, czyli dodatkowego ołtarza z własnym kapłanem, która miała powstać w kościele w Czaczu - według historyków prawdopodobnie nigdy jej nie założono. W 1473 roku pleban Wojciech pozwał przed sąd biskupi kilku mieszkańców Czacza, którzy publicznie twierdzili, że w Eucharystii nie ma Boga.28
Najdokładniejszy średniowieczny opis parafii pochodzi z 1510 roku. Kościół nosił już wezwanie św. Michała, prawo wyboru plebana (patronat) mieli dziedzice Czacza, a do parafii należały Czacz, Brońsko i Przysieka Polska. Dziesięcinę z łanów kmiecych pobierał klasztor w Przemęcie, a pleban miał własny wiatrak, postawiony za zgodą panów wsi. Parafia należała wtedy do dekanatu kościańskiego.29
Gajewscy i nowy kościół
Na początku XVII wieku Czacz przeszedł w ręce Gajewskich herbu Ostoja. Według Jerzego Żółtowskiego wniosła go im w posagu Anna z Czackich Gajewska.30 Źródła różnią się co do roku: spotyka się daty 1603 i około 1608.31 Anna Gajewska nadała kościołowi nowy akt uposażenia (erekcję), wpisany do ksiąg konsystorza poznańskiego pod 1631 rokiem.32
Dawny kościół był murowany, ale z czasem stał się za mały albo uległ zniszczeniu. W 1653 roku syn Anny, Wojciech Gajewski z Błociszewa, dziedzic Czacza, przebudował go i postawił nowe mieszkanie dla plebana. Dawne opisy mówią o „nowym kościele z cegły”, ale według badań zabytku na gotyckich murach z XIV wieku podwyższono wtedy ściany i założono nowe sklepienia.33 O samym budynku, jego przebudowach i wyposażeniu piszemy osobno, na stronie o kościele.
Konsekracja w 1668 roku
Nową świątynię konsekrował 3 czerwca 1668 roku biskup Maciej Marian Kurski, franciszkanin, biskup tytularny eneński, w latach 1661-1681 biskup pomocniczy poznański i archidiakon pszczewski.3435 Zdjęcie dokumentu konsekracji pokazywała dawna strona parafii.36 Rok 1668 podaje też niezależnie od parafii opracowanie oparte na aktach kościelnych.37 Parafia mówi o „powtórnej” konsekracji, bo kościół w tym miejscu stał już wcześniej - to właśnie tę rocznicę parafia świętowała w 2018 roku.
Podczas wizytacji w 1683 roku zapisano, że kolatorami, czyli opiekunami i fundatorami kościoła, są Apolonia z Opalińskich Gajewska, kasztelanowa rogozińska, i jej synowie Łukasz i Franciszek.38 Wizytacje z lat 1672-1683 opisują też szkołę parafialną, w której uczył organista, oraz mały szpital przy drodze, w którym mieszkało czterech ubogich utrzymujących się z jałmużny.39
Pod posadzką kościoła jest krypta, w której złożono trumny zmarłych z rodzin dawnych kolatorów.40
Szołdrscy, Żółtowscy i czasy zaborów
W drugiej połowie XVIII wieku Czacz przeszedł przez małżeństwo w ręce Szołdrskich. Od 1796 roku dziedzicem był Wiktor Szołdrski, który w 1798 roku przeprowadził prace w kościele.41 Po jego śmierci w 1830 roku majątek wystawiono na licytację. W 1834 roku kupił go dotychczasowy dzierżawca Stanisław Miara, a w 1838 roku Jan Nepomucen Żółtowski. Żółtowscy byli właścicielami Czacza aż do II wojny światowej.42 Ostatni przedwojenni właściciele, Ludwika i Jan Żółtowscy, są pochowani przy kościele.43
Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Czacz, jak cała Wielkopolska, znalazł się w zaborze pruskim.44 Od 1803 roku przez 34 lata proboszczem był ks. Ludwik Ritter, kanonik poznański, który obdarował szkołę w Czaczu znaczną liczbą książek.45
Najbardziej znanym proboszczem XIX wieku był ks. Jan Wiśniewski. Jako wikariusz w Dolsku pomógł w 1866 roku założyć pierwsze w Wielkopolsce kółko rolnicze. W tym samym roku objął parafię w Czaczu i kierował nią do śmierci 4 stycznia 1910 roku. Tu również założył kółko rolnicze i był jego prezesem do końca życia, a w 1870 roku współtworzył śmigielskie Towarzystwo Czeladzi Katolickiej. Na jego grobie przy kościele parafianie wypisali: „proboszczowi w Czaczu od 1866-1910, założycielowi pierwszego kółka rolniczego na Wielkopolskę”.4647
W latach 1906-1907 dzieci z Wielkopolski strajkowały przeciw nauce religii po niemiecku. Strajk objął Śmigiel i wiele okolicznych wsi, wśród nich Czacz.48 W 2020 roku w kościele w Czaczu odbył się koncert „Twierdzą nam będzie każdy próg”, poświęcony temu strajkowi.49
I wojna światowa i Powstanie Wielkopolskie
W 1910 roku proboszczem został ks. Józef Marciniak. Od 1921 roku był dziekanem śmigielskim, a w 1929 roku otrzymał godność honorowego szambelana papieskiego.50 Był też krajowym asystentem Unii Apostolskiej, stowarzyszenia księży diecezjalnych, i od 1927 roku redagował jej kwartalnik. Zmarł w 1931 roku, mając 51 lat.51 Pochowano go przy kościele w Czaczu.52
Po I wojnie światowej ks. Marciniak spisał parafian, którzy zginęli albo zmarli od ran w latach 1914-1918. Na liście jest 35 nazwisk mężczyzn z Czacza, Przysieki Polskiej, Czaczyka i Brońska, którzy zginęli m.in. we Francji, we Flandrii i na froncie wschodnim.53
W Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919 walczyło wielu parafian, przede wszystkim w kompanii śmigielskiej.54 Na cmentarzu w Czaczu pamięć o nich odnowiono w ostatnich latach. Najpierw, dzięki staraniom nauczycielki i uczniów gimnazjum w Czaczu, tablice otrzymały groby Ludwika Przybylaka, Leona Krajewskiego i Franciszka Szymańskiego.55 17 września 2017 roku poświęcono i ustawiono tablice na grobach kolejnych powstańców.56 21 września 2021 roku, po Mszy w intencji Ojczyzny, Krzyżami Powstania Wielkopolskiego oznaczono groby Józefa Grzybowskiego, Antoniego Szymkowiaka, Jana Kościuszki, Władysława Buchwalda, Jana Mikołajczaka, Fryderyka Zanda i Stanisława Szymanowskiego.57
II wojna światowa
Ostatnim proboszczem przed wojną był ks. Kazimierz Pankowski, wcześniej proboszcz we Wronkach.5859 Wojnę spędził poza Wielkopolską - przebywał na plebanii w Rybnej pod Krakowem i tam zmarł 12 marca 1945 roku.6061
Pod okupacją parafią w Czaczu opiekował się ze Śmigla ks. Milan Kwiatkowski, mianowany wikariuszem substytutem parafii w Śmiglu i w Czaczu po aresztowaniu proboszcza śmigielskiego. Okupant ograniczał nabożeństwa: od 18 listopada 1939 roku księża dekanatu nie mogli odprawiać Mszy w dni powszednie, a w niedziele tylko między 9.00 a 11.00. Ks. Kwiatkowski został aresztowany 6 października 1941 roku i przez Fort VII w Poznaniu trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie był do 29 maja 1945 roku.62
Ślady wojny widać było jeszcze w 2017 roku: na tarczy zegara na wieży i na kuli pod krzyżem były otwory po kulach, które zniszczyły też mechanizm zegara.63
Po wojnie
Po powrocie z Niemiec ks. Milan Kwiatkowski został od 1 marca 1947 roku administratorem parafii w Czaczu, a 1 listopada 1947 roku zamieszkał na tutejszej plebanii. Pracował w Czaczu 32 lata, do przejścia na emeryturę, i spoczywa na cmentarzu parafialnym.6465
28 czerwca 1959 roku święcenia kapłańskie przyjął ks. Lech Ludwiczak, a dzień później odprawił w Czaczu Mszę prymicyjną. W 2019 roku obchodził tu 60-lecie kapłaństwa.66
Po ks. Kwiatkowskim parafią kierował m.in. ks. Józef Kromski (1931-2015), proboszcz do 2005 roku.6768 Zmarł w 2015 roku i spoczywa na cmentarzu w Przyprostyni w parafii Zbąszyń.69
Ostatnie dekady
1 sierpnia 2005 roku probostwo objął ks. Piotr Markiewicz i prowadził parafię przez 21 lat, do 31 lipca 2026 roku.70 W tym czasie przeprowadzono kilka dużych remontów.
W maju 2015 roku wojewódzki konserwator zabytków zgodził się na wymianę okien witrażowych. Najpierw wymieniono trzy największe okna - przy wyjmowaniu jednego z nich znaleziono stare druki z czasów I Rzeczypospolitej.71 W 2016 roku założono kolejne cztery okna.72 Dzięki darowiźnie parafian wymieniono też dachówkę na kaplicy cmentarnej.73
8 maja 2017 roku zaczął się remont dachu wieży. Powodem był przechylony krzyż - przegniła belka, na której stał. 4 czerwca proboszcz poświęcił nowy krzyż, a 5 czerwca 2017 roku ustawiono go na wieży razem z odnowioną kulą. W kuli umieszczono szczelnie zalutowaną miedzianą tubę z okolicznościowym dokumentem i podpisami parafian.74
Rok 2018 był w parafii rokiem jubileuszu 350-lecia konsekracji kościoła. Przygotowaniem do niego była m.in. pielgrzymka parafii do Włoch w 2015 roku.75 Od 8 do 15 kwietnia 2018 roku trwały misje parafialne, które prowadził o. Joachim Kusz, oblat. W czasie misji 113 osób przyjęło sakrament namaszczenia chorych.76 W rocznicę konsekracji w kościele odbył się uroczysty koncert,77 a 15 lipca 2018 roku sumę odpustową ku czci Matki Bożej Szkaplerznej odprawił metropolita poznański abp Stanisław Gądecki.78
1 sierpnia 2026 roku posługę proboszcza objął ks. Robert Bach, wcześniej proboszcz w Zbarzewie i Niechłodzie.7980
Przypisy
- „Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu”, cz. I, hasło „Czacz”, pkt 3 (wyd. drukowane Wrocław 1982, s. 273-278), wersja internetowa: Instytut Historii PAN, slownik.ihpan.edu.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu”, hasło „Czacz”, pkt 1 i 5 (1401: parafia własna, pleban Wilhelm), slownik.ihpan.edu.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- Tamże, pkt 5 (za „Liber beneficiorum” abp. Jana Łaskiego, 1510). ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, Kwartalnik Związku Rodu Żółtowskich nr 6-8 (tekst z 1968 r.), zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026. Informacja z jednego źródła. ↑
- Tamże; także „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, Kwartalnik Związku Rodu Żółtowskich nr 6-8, zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026 (rok 1668, bez dnia). ↑
- „Czacz (województwo wielkopolskie)”, Wikipedia, wolna encyklopedia, sekcja „Historia”, pl.wikipedia.org, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Jan Wiśniewski”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026. ↑
- Jan Pawicki, „Strajk szkolny w Śmiglu w latach 1906/1907”, Centrum Kultury w Śmiglu, 2016, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Polegli na wojnie z parafii Czacz 1914 - 1918”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Walczyli o wolną Polskę - Powstańcy Wielkopolscy”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2021, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „(Piotr Romuald) Kazimierz Pankowski”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026. ↑
- Jan Pawicki, „Początek okupacji hitlerowskiej w Śmiglu we wspomnieniach ks. Milana Kwiatkowskiego”, „Wiadomości Śmigielskie” 8/2014, przedruk: Centrum Kultury w Śmiglu, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Ogłoszenia parafialne - 26.07.2026 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2026, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Wymiana okien w kościele”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2015, parafiaczacz.pl; „Założenie dalszych nowych okien w kościele”, tamże, 2016, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Misje w roku 350-lecia konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Abp Stanisław Gądecki - odpust Matki Bożej Szkaplerznej”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Walczyli o wolną Polskę - Powstańcy Wielkopolscy”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2021, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Ogłoszenia parafialne - 26.07.2026 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2026, parafiaczacz.pl; „Parafia pw. św. Michała Archanioła”, Archidiecezja Poznańska, archpoznan.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu”, hasło „Czacz”, nagłówek i pkt 3, slownik.ihpan.edu.pl, dostęp 20.11.2026. Strona Zespołu Szkół w Czaczu podaje, że wieś jest znana od 1337 r.; Słownik wiąże tę datę z pracą Ciepluchy i odnotowuje, że podano ją „bez podania argumentów”. ↑
- Tamże, pkt 3 (lata 1388-1407 i opis z 1510 r.). ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, Kwartalnik Związku Rodu Żółtowskich nr 6-8, zoltowscy.pl; także „Czacz (województwo wielkopolskie)”, Wikipedia, pl.wikipedia.org, dostęp 20.11.2026. Strona szkoły w Czaczu („Historia Czacza”) przypisuje Baltazarowi Czackiemu (1510) herb Ciołek, a Janowi i Piotrowi Czackim herb Świnka. ↑
- „Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu”, hasło „Czacz”, pkt 1 i 5, slownik.ihpan.edu.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d., parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. Ta sama strona podaje, że parafia powstała w XIII wieku - tej daty nie potwierdza żadne ze sprawdzonych źródeł. J. Żółtowski (zob. przyp. 24) pisze ostrożniej, że kościół istniał na pewno w pierwszej połowie XV wieku, bo akta biskupie wspominają go po 1448 r. ↑
- „Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu”, hasło „Czacz”, pkt 5, slownik.ihpan.edu.pl, dostęp 20.11.2026. Daty to lata, w których dany pleban pojawia się w źródłach, a nie lata jego posługi. ↑
- Tamże, pkt 5 (1442, 1454, 1468, 1473). ↑
- Tamże, pkt 1, 3 i 5 (opis z 1510 r. za „Liber beneficiorum”). ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, Kwartalnik Związku Rodu Żółtowskich nr 6-8, zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- Rok 1603 podaje artykuł „Czacz (województwo wielkopolskie)”, Wikipedia, pl.wikipedia.org (bez przypisu); „około 1608” - „Historia Czacza”, Zespół Szkół w Czaczu, czacz.pl, dostęp 20.11.2026. Ta sama strona szkoły podaje, że Wojciech Gajewski odziedziczył Czacz po matce, Annie z Czackich, w 1639 r. ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026. Informacja z jednego źródła. ↑
- Tamże; „Historia Czacza”, Zespół Szkół w Czaczu, czacz.pl; „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. O przebudowie gotyckich murów: Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026; szerzej na stronie o kościele. ↑
- „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026: „Dnia 3 czerwca 1668 roku biskup […] konsekrował kościół w Czaczu”. Strona podaje imię biskupa jako „Marcin Marian z Kurska Kurski”, a strona „O parafii” jako „Maciej Kurski”. ↑
- „Biskupi pomocniczy diecezji i archidiecezji poznańskiej”, Archidiecezja Poznańska, archpoznan.pl, dostęp 20.11.2026: „1661-1681 Maciej Marian Kurski OFM, sedes titularis Aenensis”. Według tego spisu poprawne imię to Maciej. ↑
- „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d., parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026 (zdjęcie „dokument konsekracji”). ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026: kościół „poświęcił w 1668 r. Marian Kurski, biskup enneński, archidiakon pszczewski”. Rok 1668 podaje też artykuł „Wojciech Gajewski (kasztelan)” w Wikipedii, powołując się na ten sam tekst. ↑
- Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, zoltowscy.pl, dostęp 20.11.2026 (wizytacja bp. Gnińskiego, 1683). ↑
- Tamże (wizytacje z lat 1672-1683, za J. Łukaszewiczem, 1859). ↑
- „Podziemia kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Historia Czacza”, Zespół Szkół w Czaczu, czacz.pl; Jerzy Żółtowski, „Czacz - dane z akt kościelnych parafii”, zoltowscy.pl (prace z 1798 r.), dostęp 20.11.2026. Żółtowski pisze o przejściu Czacza do Szołdrskich „w połowie XVIII w.”, Wikipedia podaje lata 1775-1830. ↑
- „Historia Czacza”, Zespół Szkół w Czaczu, czacz.pl, dostęp 20.11.2026. Wikipedia („Czacz (województwo wielkopolskie)”) podaje, że Żółtowscy byli właścicielami do 1939 r., a za L. Platerem (1846) - że majątek należał wtedy do Marcelego Żółtowskiego. ↑
- „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d., parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Czacz (województwo wielkopolskie)”, Wikipedia, sekcja „Historia”, pl.wikipedia.org, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Ludwik Ritter (Rytter)”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo” (oprac. Jacek Piętka), wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026. Informacja z jednego źródła. ↑
- Jan Pawicki, „Ks. Jan Wiśniewski - proboszcz parafii w Czaczu 1834-1910”, „Wiadomości Śmigielskie” 10/2014, przedruk: Centrum Kultury w Śmiglu, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026 (daty w tytule to lata życia). ↑
- „Jan Wiśniewski”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026 (proboszcz 1866-1910, pochowany 7.01.1910 na cmentarzu przykościelnym w Czaczu). Dawna strona parafii („O parafii”) podaje lata „1864 - 1910” i 44 lata pracy w Czaczu; 44 lata zgadzają się z okresem 1866-1910, więc „1864” to najpewniej pomyłka. ↑
- Jan Pawicki, „Strajk szkolny w Śmiglu w latach 1906/1907”, Centrum Kultury w Śmiglu, 2016, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Koncert «Twierdzą nam będzie każdy próg»”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2020, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026 (koncert 30 sierpnia 2020 r.). ↑
- „Józef Marciniak”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026 (proboszcz od 1.04.1910, instytuowany 12.07.1910, dziekan śmigielski od 23.12.1921, szambelan od 9.12.1929). ↑
- Ks. Henryk Ciereszko, „Unia Apostolska Duchowieństwa Diecezjalnego Najświętszego Serca Jezusa”, Biblioteka Cyfrowa Fides, digital.fides.org.pl, s. 4, dostęp 20.11.2026. Dawna strona parafii („O parafii”) nazywa ks. Marciniaka „generalnym dyrektorem Unii Apostolskiej w Polsce”; Ciereszko używa określenia „asystent krajowy”. ↑
- „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d., parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Polegli na wojnie z parafii Czacz 1914 - 1918”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl; „Polegli podczas I Wojny Światowej z parafii Czacz” (skan spisu ks. Józefa Marciniaka), tamże, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. Liczba 35 to liczba nazwisk w przepisanym spisie. ↑
- „Walczyli o wolną Polskę - Powstańcy Wielkopolscy”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2021, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Powstańcy Wielkopolscy pochowani na cmentarzu w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (ok. 2016-2017), parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Kolejni powstańcy upamiętnieni na cmentarzu w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Walczyli o wolną Polskę - Powstańcy Wielkopolscy”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2021, parafiaczacz.pl; zapowiedź „Upamiętnienie Powstańców Wielkopolskich”, tamże, 2021, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d., parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Kapłani”, Parafia pw. św. Katarzyny we Wronkach, farawronki.pl, dostęp 20.11.2026 (ks. Kazimierz Pankowski, proboszcz we Wronkach 1921-1931). ↑
- „(Piotr Romuald) Kazimierz Pankowski”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026: zmarł „12.03.1945, Rybna k/Krakowa”. W dopisanych na tej samej stronie danych genealogicznych jako miejsce śmierci podano Czacz. ↑
- „Elenchus”, blog parafii Rybna, rybnamalopolska.blogspot.com, dostęp 20.11.2026: w czasie II wojny na plebanii w Rybnej przebywał proboszcz parafii Czacz ks. Kazimierz Pankowski, „który zmarł w Rybnej”. ↑
- Jan Pawicki, „Początek okupacji hitlerowskiej w Śmiglu we wspomnieniach ks. Milana Kwiatkowskiego”, „Wiadomości Śmigielskie” 8/2014, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026 (strona mówi o pociskach „z okresu wojny”, bez wskazania, której). ↑
- Jan Pawicki, „Początek okupacji hitlerowskiej w Śmiglu we wspomnieniach ks. Milana Kwiatkowskiego”, ck-smigiel.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Milan Aleksander Kwiatkowski”, w: „Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku”, WTG „Gniazdo”, wtg-gniazdo.org, dostęp 20.11.2026 (administrator od 1947, proboszcz do 1979, pochowany w Czaczu). Źródła różnią się co do roku śmierci: J. Pawicki podaje 23 maja 1985 r., baza WTG 23.05.1989. ↑
- „Jubileusz 60-lecia święceń kapłańskich Ks. Lecha Ludwiczaka”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2019, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Ogłoszenia parafialne - 26.07.2026 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2026, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026: „Dnia 1 sierpnia 2005 roku po Księdzu Proboszczu Józefie Kromskim objąłem probostwo w Czaczu”. Nie ustalono, od kiedy ks. Kromski był proboszczem ani kto kierował parafią między 1979 r. a jego przyjściem. ↑
- Ks. Leszek Wilczyński, „Ks. Józef Kromski (1931-2015)”, „Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej” 67 (2016) nr 3, s. 199-200 (opis bibliograficzny za: Ł. Krucki, „Ks. Leszek Wilczyński (1957-2020). Historyk Kościoła i archiwista”, „Nasza Przeszłość” t. 140, 2023, ojs.academicon.pl, dostęp 20.11.2026). ↑
- „Pogrzeb śp. Księdza Proboszcza Józefa Kromskiego”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2015, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026 (pogrzeb 25 maja 2015 r.). ↑
- „Ogłoszenia parafialne - 26.07.2026 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2026, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Wymiana okien w kościele”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2015, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026 (druki dotyczą podatku od spadków i darowizn oraz uposażenia urzędników). ↑
- „Założenie dalszych nowych okien w kościele”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2016, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Remont kaplicy na cmentarzu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (ok. 2015-2016), parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Pielgrzymka do Włoch - 2015 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2015, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Misje w roku 350-lecia konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl; „Misje parafialne” (program misji, Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej), tamże, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Abp Stanisław Gądecki - odpust Matki Bożej Szkaplerznej”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Ogłoszenia parafialne - 26.07.2026 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2026, parafiaczacz.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
- „Proboszczowie”, Parafie w Zbarzewie i Niechłodzie, zbarzewo-niechłód.pl, dostęp 20.11.2026 (ks. Robert Bach, proboszcz w Zbarzewie 2018-2026). ↑