Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła stoi w środkowej części Czacza, na wschód od dawnego zespołu pałacowego, za ceglanym murem z barokową bramą.12 Gotyckie mury z cegły przebudowano w 1653 roku, wieżę odbudowano w 1682 roku, a ołtarze i ambona pochodzą z 1798 roku.34

Część o wnętrzu prowadzi od wejścia do ołtarza głównego, więc można ją czytać w kościele.

Najważniejsze w skrócie

  • Najstarsze mury: gotyckie, z XIV wieku; pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1401 roku.56
  • Materiał: cegła, w dolnych partiach murów ułożona w tzw. wiązaniu wendyjskim.7
  • Przebudowa: 1653, z fundacji dziedzica Czacza Wojciecha Gajewskiego; prace przypisuje się poznańskiemu muratorowi Krzysztofowi Bonadurze starszemu.89
  • Konsekracja: 3 czerwca 1668 roku, biskup Maciej Marian Kurski.1011
  • Wieża: odbudowana w 1682 roku; obecny krzyż i odnowiona kula stoją na niej od 5 czerwca 2017 roku.1213
  • Wyposażenie: trzy ołtarze i ambona z 1798 roku, w ołtarzu głównym obraz Matki Bożej Szkaplerznej.14
  • Zabytek: rejestr zabytków województwa wielkopolskiego, nr 25 A z 25 listopada 1932 roku.15

Dzieje budynku

Najstarsza część kościoła to gotyckie mury z cegły. Źródła datują je różnie. Dawna strona parafii pisze o przełomie XIII i XIV wieku.16 Karta ewidencyjna zabytku z 1981 roku podaje pierwszą połowę XIV wieku i fundację zapewne Michała z Czacza.17 Rejestr zabytków podaje ogólnie wiek XIV-XV.18

Pierwsza wzmianka o kościele w dokumentach pochodzi z 1401 roku.1920 W XV wieku świątynię przebudowano.21

Gotyk widać w murach. W dolnych partiach ścian cegły ułożono w wiązaniu wendyjskim: dwie cegły dłuższym bokiem do lica, jedna krótszym. Wyżej, do wysokości szkarp, mur ma wiązanie polskie.2223

Przebudowa w 1653 roku

Obecny wygląd kościół zawdzięcza przebudowie z 1653 roku. Ówczesny dziedzic Czacza Wojciech Gajewski wzniósł na dawnych ścianach nowe sklepienie.2425 Według karty ewidencyjnej podwyższono wtedy mury o górny rząd okien i zmieniono sklepienia oraz podziały ścian we wnętrzu. Kościół zachował gotycką bryłę, ale zyskał cechy budowli manierystycznej.26

Obie karty ewidencyjne zabytku (z 1958 i 1981 roku) przypisują przebudowę poznańskiemu muratorowi Krzysztofowi Bonadurze starszemu.2728 W monografii architekta z 2022 roku kościół w Czaczu omówiono jednak wśród dzieł „przypuszczalnie związanych” z Bonadurą, a nie wśród potwierdzonych źródłami.29

Konsekracja w 1668 roku

3 czerwca 1668 roku kościół konsekrował biskup Maciej Marian Kurski, franciszkanin, biskup pomocniczy poznański i tytularny biskup Aenos (eneński).3031 Parafia nazywa tę konsekrację powtórną, bo nastąpiła po przebudowie; na dawnej stronie pokazała zdjęcie dokumentu konsekracji.3233 Rok 1668 podają też obie karty ewidencyjne.3435

Tego samego dnia biskup postanowił, że odpust ku czci patrona będzie obchodzony w pierwszą niedzielę po święcie Archaniołów.36 W 2018 roku parafia świętowała 350-lecie konsekracji: misjami parafialnymi od 8 do 15 kwietnia i koncertem w dniu rocznicy.3738

Wieża, nowe wyposażenie i XIX wiek

Wieżę odbudowano w 1682 roku staraniem żony fundatora, Apolinary z Opalińskich Gajewskiej (tak zapisano jej imię w karcie ewidencyjnej).3940 Tarcza zegara na wieży pochodzi z 1778 roku.41

W 1798 roku kościół odnowiono i urządzono wnętrze na nowo, z fundacji Wiktora Szołdrskiego.4243 W 1837 roku zniszczeniu uległ barokowy hełm wieży.4445 W 1911 roku wykonano nowy portal w wieży, a w 1951 i 1975 roku konserwowano i malowano wnętrze.46

Podczas remontu w 2017 roku na tarczy zegara i na kuli wieży znaleziono wiele śladów po kulach z czasu wojny. Pociski zniszczyły też mechanizm zegara.47

Architektura

Bryła

Kościół jest orientowany, czyli prezbiterium ma od wschodu, i zbudowany z cegły.4849 Składa się z prostokątnej nawy, węższego prezbiterium zamkniętego trójbocznie, prostokątnej zakrystii od północy, kruchty od południa i wieży na planie kwadratu od zachodu.5051

Nawa i nieco niższe prezbiterium mają dachy dwuspadowe. W 1981 roku nawę kryła dachówka mnich-mniszka, a pozostałe dachy karpiówka w koronkę. Zakrystia jest piętrowa, z przybudówką na schody od północy nakrytą dachem pulpitowym.52

Ściany opinają niskie szkarpy. Okna są w dwóch rzędach: dolne zamknięte półkoliście, górne owalne, w opaskach z tynku.5354

Wieża

Wieża ma cztery kondygnacje. Ostatnia jest ośmioboczna i nakryta spłaszczonym, ośmiospadowym dachem z blachy.5556 Do wysokości trzeciej kondygnacji naroża opinają mocno wysunięte przypory, zwieńczone kamiennymi kulami.57

Ściany wieży i przypór zdobią płyciny w kształcie arkad i owali. Na osiach są okna bliźniacze: niżej ostrołukowe, wyżej smukłe, zamknięte półkoliście.58

Na szczycie stoi krzyż na kuli. Obecny krzyż ma 290 cm wysokości (z podstawą 418 cm) i 151 cm rozpiętości ramion, a kula 63 cm wysokości. Postawiono je 5 czerwca 2017 roku.59 W kuli zamknięto miedzianą tubę z dokumentem i podpisami parafian, nośnik z ogłoszeniami parafialnymi z lat 2005-2017 i zdjęciami oraz egzemplarz gazety.60

Wnętrze i wyposażenie

Wyposażenie opisujemy według karty ewidencyjnej z 1981 roku i dawnej strony parafii.

Brama i kruchta

Na teren kościelny prowadzi murowana, barokowa brama z połowy XVIII wieku.6162 Od południa do nawy przylega kruchta z barokowym szczytem. W jego niszy jest płaskorzeźba św. Józefa z Dzieciątkiem.63 Kruchtę nakrywa sklepienie kolebkowo-krzyżowe.64

Nawa

Nawa ma trzy przęsła. Ściany dzielą płytkie wnęki zamknięte łukiem, a między nimi stoją pilastry hermowe z rozetami na dużych głowicach. Wyżej, dookoła całego wnętrza, biegnie belkowanie z mocno wysuniętym gzymsem; jego fryz zdobią rozety.65

Nawę nakrywa sklepienie kolebkowe z gurtami (łukami poprzecznymi) i głębokimi lunetami. Krawędzie podkreślają stiukowe wałki. Pośrodku każdego przęsła wydzielają one prostokątne pole z malowidłem wykonanym na suchym tynku.66 W ścianach lunet są górne, owalne okna.67

Na środku kościoła jest wejście do krypty. Stoją w niej trumny zmarłych z rodzin dawnych kolatorów, czyli opiekunów kościoła.68

Chór muzyczny i organy

Chór muzyczny wspiera się na dwóch filarach. Ma lekko falisty zarys, środkową arkadę o łuku koszowym i dwie boczne, półkoliste.69

Organy zbudowała około połowy XIX wieku firma Gebrüder Walter z Góry na Śląsku (Guhrau in Schlesien); instrument ma jej numer 151. Napisy wewnątrz mówią o strojeniu w 1901 i 1911 roku.70 Prospekt organowy karta ewidencyjna określa jako późnoklasycystyczny, z około połowy XIX wieku.71 Na zdjęciu z dawnej strony parafii widać biało-złoty prospekt zwieńczony złoconymi figurkami aniołów.72

Organy wyremontował Zakład Budowy i Rekonstrukcji Organów Władysława Cepki z Popowa koło Wronek. Po zakończeniu remontu, 6 stycznia 2023 roku, w kościele odbył się koncert organowy.7374

Prezbiterium i ołtarz główny

Prezbiterium oddziela od nawy łuk tęczowy z półkolistą arkadą. Sklepienie kolebkowe przechodzi tu w konchę. Stiukowe wałki tworzą na nim kasetony z rozetami i monogramem IHS, a w dwóch środkowych polach są malowidła.75

Od północy do prezbiterium otwierają się dwa okna loży patronackiej, która mieści się na piętrze zakrystii.7677 Zakrystię nakrywa dwuprzęsłowe sklepienie krzyżowe.78

Ołtarz główny pochodzi z 1798 roku. Jest w nim obraz Matki Bożej Szkaplerznej z Dzieciątkiem.79 Według parafii obraz powstał w 1655 roku.8081 Przedstawia wizję generała karmelitów św. Szymona Stocka: Matka Boża podaje mu szkaplerz.82 Parafia podaje też, że w 1655 roku domalowano na obrazie postać ówczesnego kolatora Wojciecha Gajewskiego.83 Na zdjęciu ołtarza w lewym dolnym rogu obrazu widać małą klęczącą postać w czerwonym stroju.84

Ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica i stalle

Dwa ołtarze boczne, również z 1798 roku, mają obrazy Matki Bożej Różańcowej i Zdjęcia z krzyża.85 Z tego samego roku pochodzi ambona, ufundowana przez Wiktora Szołdrskiego.8687 Chrzcielnica jest z trzeciej ćwierci XVIII wieku, a stalle z 1730 roku.88

W karcie z 1981 roku wymieniono też późnogotycki krucyfiks z początku XVI wieku, krucyfiksy procesyjne z drugiej połowy XVIII wieku, rzeźbę Chrystusa w grobie z pierwszej połowy XVIII wieku i monstrancję z około 1720-1730 roku.89

Zabytek i remonty

Kościół wpisano do rejestru zabytków 25 listopada 1932 roku. W wykazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa ma numer 25 A; na starszych kartach ewidencyjnych zapisano go jako 3/25 A.9091

W rejestrze są też plebania z 1818 roku (nr 569/A z 30 kwietnia 1969 roku) oraz założenie ruralistyczne i zespół budowlany wsi (nr 1527/A z 24 lutego 1995 roku).92 Brama w ogrodzeniu i cmentarz przykościelny są w ewidencji zabytków.9394

Ważniejsze prace

  • 1951 i 1975 - konserwacja i malowanie wnętrza.95
  • 2015 - po zgodzie Wielkopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (maj 2015) wymieniono trzy największe okna witrażowe; do wymiany zostało jeszcze 10 okien. W pierwszym oknie od ołtarza znaleziono stare druki z czasów I Rzeczypospolitej, dotyczące podatku od spadków i darowizn oraz uposażenia urzędników.96
  • 2016 - w tygodniu po dożynkach parafialnych (21 sierpnia) założono cztery kolejne okna: dwa w kaplicy nad zakrystią, nad bocznym wejściem i nad chrzcielnicą.9798
  • 2017 - od 8 maja remont dachu wieży. Powodem było pochylenie krzyża, bo przegniła belka, na której stał. Położono nowe deskowanie i blachę, oczyszczono kulę i zalutowano w niej otwory po pociskach, a na górnym gzymsie ułożono nową dachówkę. Nowy krzyż poświęcono 4 czerwca, a 5 czerwca ustawiono go z odnowioną kulą.99
  • przed 6 stycznia 2023 - remont organów.100101

Wokół kościoła i w parafii

Cmentarz przy kościele

Teren wokół kościoła to dawny cmentarz przykościelny, datowany na drugą połowę XVII wieku.102 Przy kościele pochowani są m.in. ks. Jan Wiśniewski, ks. Józef Marciniak, ks. Kazimierz Pankowski oraz Ludwika i Jan Żółtowscy, ostatni przedwojenni właściciele Czacza.103

Cmentarz parafialny i kaplica

Cmentarzem parafialnym zarządza parafia.104 Stoi na nim kaplica. Parafianie podarowali dachówkę, dzięki której wymieniono pokrycie jej dachu.105

Na cmentarzu spoczywają uczestnicy Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 z parafii. Pierwsze tablice upamiętniające ich udział w powstaniu umieszczono na grobach Ludwika Przybylaka, Leona Krajewskiego i Franciszka Szymańskiego, dzięki staraniom nauczycielki i uczniów Gimnazjum w Czaczu.106 17 września 2017 roku poświęcono i umieszczono kolejne tablice.107 21 września 2021 roku Krzyżami Powstania Wielkopolskiego oznaczono groby Józefa Grzybowskiego, Antoniego Szymkowiaka, Jana Kościuszki, Władysława Buchwalda, Jana Mikołajczaka, Fryderyka Zanda i Stanisława Szymanowskiego.108

Krzyże i figury

  • Krzyż misyjny, pod którym kończyły się misje w 2018 roku; przymocowano do niego pamiątkową tabliczkę.109
  • Figura Najświętszego Serca Pana Jezusa w Czaczu, przy głównej ulicy wsi (dawniej ul. 27 Stycznia, dziś gen. Augusta E. Fieldorfa). Od niej wyruszyła Droga Krzyżowa w 2017 roku i modlitwy o dobre urodzaje w 2019 roku.110111112113
  • Przysieka Polska: krzyż u zbiegu ulic Głównej, Piaskowej i Bruszczewskiej oraz figura Serca Pana Jezusa na trasie procesji ulicą Główną.114

Przypisy

  1. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  2. „Brama w ogrodzeniu”, Czacz (poł. XVIII w., ceglana, barokowa; ewidencja zabytków), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/brama-w-ogrodzeniu-793770, dostęp 20.11.2026. ↑
  3. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  4. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  5. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  6. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  7. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  8. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018 (ze zdjęciami dokumentu przebudowy z 1653 r. i dokumentu konsekracji). ↑
  9. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  10. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018 (ze zdjęciami dokumentu przebudowy z 1653 r. i dokumentu konsekracji). ↑
  11. „Bishop Maciej Marian Kurski, O.F.M.”, Catholic-Hierarchy (biskup Bacău od 1651, biskup pomocniczy poznański i tytularny Aenos od 21.02.1661, zm. 27.03.1681), catholic-hierarchy.org/bishop/bkurski.html, dostęp 20.11.2026. ↑
  12. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  13. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  14. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  15. Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie”, stan na 31.12.2025, s. 94 (pow. kościański, gm. Śmigiel, Czacz), nid.pl/wp-content/uploads/2026/02/WLK-rej_12.02.2026.pdf, dostęp 20.11.2026. ↑
  16. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  17. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  18. Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie”, stan na 31.12.2025, s. 94 (pow. kościański, gm. Śmigiel, Czacz), nid.pl/wp-content/uploads/2026/02/WLK-rej_12.02.2026.pdf, dostęp 20.11.2026. ↑
  19. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  20. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  21. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  22. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  23. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  24. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  25. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018 (ze zdjęciami dokumentu przebudowy z 1653 r. i dokumentu konsekracji). ↑
  26. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  27. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  28. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  29. Aleksander Stankiewicz, „Architekt Krzysztof Bonadura starszy i cech muratorów w Poznaniu”, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2022, rozdz. VI („Dzieła architektury przypuszczalnie związane z działalnością Krzysztofa Bonadury starszego i jego warsztatu”), pkt 6 „Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła w Czaczu (1653)”, s. 279 (według spisu treści), spis treści, biblos.pk.edu.pl, dostęp 20.11.2026. ↑
  30. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018 (ze zdjęciami dokumentu przebudowy z 1653 r. i dokumentu konsekracji). ↑
  31. „Bishop Maciej Marian Kurski, O.F.M.”, Catholic-Hierarchy (biskup Bacău od 1651, biskup pomocniczy poznański i tytularny Aenos od 21.02.1661, zm. 27.03.1681), catholic-hierarchy.org/bishop/bkurski.html, dostęp 20.11.2026. ↑
  32. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  33. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350-tą rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018 (ze zdjęciami dokumentu przebudowy z 1653 r. i dokumentu konsekracji). ↑
  34. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  35. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  36. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Odpust Michała Archanioła Patrona Parafii 2016 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2016. ↑
  37. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Misje w roku 350-lecia konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018. ↑
  38. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert w 350 rocznicę konsekracji kościoła w Czaczu” (aktualność, zaproszenie „na koncert w dniu 350-lecia konsekracji świątyni”), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 29.05.2018. ↑
  39. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  40. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  41. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  42. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  43. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  44. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  45. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  46. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  47. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  48. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  49. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  50. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  51. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  52. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  53. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  54. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  55. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  56. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  57. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  58. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  59. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  60. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  61. „Brama w ogrodzeniu”, Czacz (poł. XVIII w., ceglana, barokowa; ewidencja zabytków), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/brama-w-ogrodzeniu-793770, dostęp 20.11.2026. ↑
  62. „Czacz (województwo wielkopolskie)”, sekcja „Zabytki”, Wikipedia, wolna encyklopedia, pl.wikipedia.org/wiki/Czacz_(województwo_wielkopolskie), dostęp 20.11.2026 (źródło pomocnicze, ta sekcja nie ma przypisów). ↑
  63. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  64. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  65. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  66. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  67. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  68. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Podziemia kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  69. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  70. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont organów”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (ok. 2021-2022). ↑
  71. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  72. Fotografia chóru muzycznego z organami, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (opis na podstawie zdjęcia). ↑
  73. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont organów”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (ok. 2021-2022). ↑
  74. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert organowy 6 stycznia 2023 r.” (aktualność: koncert „po zakończeniu remontu organów wykonanym przez Władysława Cepkę”), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 31.12.2022. ↑
  75. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  76. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  77. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  78. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 13 („Opis”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  79. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  80. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  81. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Odpust Matki Bożej Szkaplerzej 2012 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2012. ↑
  82. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  83. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Multimedia” (opis zdjęcia obrazu w ołtarzu głównym), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  84. Fotografia prezbiterium z ołtarzem głównym, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (opis na podstawie zdjęcia). ↑
  85. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  86. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  87. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  88. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  89. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 4, pole 24 („Uwagi różne”: wyposażenie), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  90. Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie”, stan na 31.12.2025, s. 94 (pow. kościański, gm. Śmigiel, Czacz), nid.pl/wp-content/uploads/2026/02/WLK-rej_12.02.2026.pdf, dostęp 20.11.2026. ↑
  91. Karta ewidencyjna zabytku (tzw. zielona) „Kościół par. p.w. św. Michała Arch.”, Czacz, wypełniona 13.02.1958, pola 8-10 i 25 oraz opis obiektu, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1958 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  92. Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie”, stan na 31.12.2025, s. 94 (pow. kościański, gm. Śmigiel, Czacz), nid.pl/wp-content/uploads/2026/02/WLK-rej_12.02.2026.pdf, dostęp 20.11.2026. ↑
  93. „Brama w ogrodzeniu”, Czacz (poł. XVIII w., ceglana, barokowa; ewidencja zabytków), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/brama-w-ogrodzeniu-793770, dostęp 20.11.2026. ↑
  94. „Cmentarz rzymskokatolicki przykościelny”, Czacz (2. poł. XVII w.; ewidencja zabytków), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-rzymskokatolick-696672, dostęp 20.11.2026. ↑
  95. Ewa Seroka, „Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa: Czacz, kościół par. p.w. św. Michała Archanioła”, 1981, s. 2, pole 12 („Autorzy, historia obiektu, określenia stylu”), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, karta ewidencyjna z 1981 r., dostęp 20.11.2026. ↑
  96. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Wymiana okien w kościele”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2015. ↑
  97. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Założenie dalszych nowych okien w kościele”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2016. ↑
  98. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Dożynki parfialne 2016” (dożynki 21 sierpnia 2016 r.), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2016. ↑
  99. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont wieży kościoła - maj 2017 roku”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  100. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont organów”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. (ok. 2021-2022). ↑
  101. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Koncert organowy 6 stycznia 2023 r.” (aktualność: koncert „po zakończeniu remontu organów wykonanym przez Władysława Cepkę”), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 31.12.2022. ↑
  102. „Cmentarz rzymskokatolicki przykościelny”, Czacz (2. poł. XVII w.; ewidencja zabytków), Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-rzymskokatolick-696672, dostęp 20.11.2026. ↑
  103. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „O parafii”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  104. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Regulamin cmentarza parafialnego” (adres parafii: ul. 27 Stycznia 77), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  105. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Remont kaplicy na cmentarzu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  106. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Powstańcy Wielkopolscy pochowani na cmentarzu w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  107. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Kolejni powstańcy upamiętnieni na cmentarzu w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  108. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Walczyli o wolną Polskę - Powstańcy Wielkopolscy”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2021. ↑
  109. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Misje w roku 350-lecia konsekracji kościoła w Czaczu”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2018. ↑
  110. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Droga Krzyżowa na ulicy 27 Stycznia”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2017. ↑
  111. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Modlitwy o dobre urodzaje - Czacz”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2019. ↑
  112. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Regulamin cmentarza parafialnego” (adres parafii: ul. 27 Stycznia 77), dawna strona parafii parafiaczacz.pl, b.d. ↑
  113. „Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła”, Czacz, ul. gen. Augusta E. Fieldorfa 77, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl/pl/obiekty/czacz-kosciol-par-pw-sw-michala-archaniola, dostęp 20.11.2026. ↑
  114. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Czaczu, „Uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa 2012 r.”, dawna strona parafii parafiaczacz.pl, 2012. ↑